Aliyepiga Simu ya Kuomba Msaada Ndiye Aliyekamatwa: Siri Chafu ya Mtoa Taarifa wa Kwanza

Ni saa tisa usiku. Kituo cha dharura kinapokea simu. Sauti upande wa pili inatetemeka kidogo, kisha inatulia. Mtu anaeleza kwa mpangilio mzuri kabisa kile alichokikuta chumbani.

Na hapo hapo, bila yeye kujua, uchunguzi wake mwenyewe unaanza.

Read nextSiri ya Tanki la Maji: Kilichompata Mwanafunzi Elisa Lam Kwenye Hoteli Inayoogopwa Zaidi

Kwa vizazi vingi, wapelelezi wa mauaji wamekuwa na kanuni ya kimyakimya wanayofundishana bila kuiandika popote: mtazame kwa makini yule aliyeripoti kwanza. Ni kanuni inayosikika kama ukatili dhidi ya familia zilizofiwa. Pia ni kanuni ambayo, katika mamia ya kesi, imeonekana kufanya kazi.

Sababu ni rahisi kuliko watu wanavyofikiri. Katika mauaji yanayotokea ndani ya nyumba, mtu anayekuwa wa kwanza kumkuta marehemu karibu kila mara ni mtu anayeishi naye. Mume. Mke. Mtoto. Mfanyakazi wa ndani. Tafiti mbalimbali zinakadiria kuwa katika kati ya asilimia 30 na 50 ya mauaji ya wenza, mtu aliyepiga simu ndiye aliyeishia kushtakiwa.

Lakini takwimu hiyo hiyo ina upande wa pili unaotisha zaidi: ina maana kuwa katika nusu au zaidi ya matukio, mtu aliyeshukiwa kwanza alikuwa ni mtu ambaye maisha yake yalikuwa yamevunjika tu.

Mwaka 2009, jarida rasmi la FBI lilichapisha uchambuzi uliobadilisha kila kitu. Mpelelezi wa Marekani, akifanya kazi na watafiti wa shirika hilo, alichambua simu 100 za dharura — nusu kutoka kwa watu wasio na hatia, nusu kutoka kwa watu waliohukumiwa. Kutoka hapo ikazaliwa orodha.

Orodha ilisema: mtu asiyeomba msaada mara moja, ashuku. Mtu anayemwita marehemu kwa uhusiano badala ya jina, ashuku. Mtu anayetumia wakati uliopita mapema mno, ashuku. Mtu anayetoa maelezo mengi asiyoulizwa, ashuku. Mtu anayemkasirikia mwendeshaji wa simu, ashuku.

Orodha hiyo ilisambaa kama moto. Ndani ya muongo mmoja ilikuwa ikifundishwa katika semina za polisi kote, na kunukuliwa mbele ya mahakimu.

Kisha maswali yakaanza.

Mwaka 2022, uchunguzi mkubwa wa wanahabari ulifichua ukweli usiofurahisha: mbinu hiyo ilikuwa ikitumika kuwatia watu hatiani ilhali haikuwa imepitia uthibitisho huru wa kisayansi unaotosheleza. Watafiti waliojaribu kurudia matokeo ya awali hawakufanikiwa. Baadhi ya mahakama za rufaa zimeanza kuikataa kabisa, zikisema ni mbinu inayovaa koti la sayansi bila kuwa na mifupa yake.

Na kisha kuna hesabu ambayo watu wachache sana hufanya.

Fikiria simu 1,000 za vifo vya kutiliwa shaka. Tuseme 50 tu zinatoka kwa watu wenye hatia. Tuseme mbinu ni sahihi kwa asilimia 90 — kiwango cha juu kuliko utafiti wowote uliowahi kuthibitisha. Itakamata wahalifu 45. Lakini pia itaashiria watu 95 wasio na hatia. Kati ya 140 walioashiriwa, wenye hatia ni chini ya theluthi moja.

Your brand, right here.Reach story-obsessed listeners in 45+ languages → advertise on Avonetics

Kwa maneno mengine: watu wawili kati ya watatu wanaotiliwa shaka na mbinu hii ni watu waliopoteza mpendwa wao, kisha wakapoteza heshima yao.

Hoja kubwa ya wakosoaji ni moja tu, na ni nzito: majonzi hayana maandiko. Mtu mmoja hulia. Mwingine hunyamaza kabisa. Mwingine hucheka kwa mshtuko. Wataalamu wa mshtuko wa akili wanaeleza hali ya kufa ganzi — mwili kuganda kabisa wakati wa hofu kubwa — ambayo kwa jicho la mpelelezi huonekana kama ubaridi wa moyo wa muuaji.

Mtoa maoni mmoja aliandika kuwa alipompata baba yake amefariki, alizungumza na daktari kwa sauti tulivu kabisa kwa dakika kumi, kisha akaanguka chini baada ya simu kukatwa. 'Kama ile simu ingekuwa rekodi ya polisi, ningekuwa gerezani leo,' aliandika.

Mwingine alihoji kwa hasira kuwa polisi wanahitaji chombo fulani cha kuanzia, na kwamba kupuuza mtu wa karibu zaidi na marehemu ni upumbavu wa kimakusudi.

Mtu wa tatu aligusa jambo ambalo linaigusa Afrika Mashariki moja kwa moja: katika jamii nyingi hapa, kuongea kwa utulivu na heshima na afisa wa serikali ni adabu, si ubaridi. Kumwita marehemu 'mama wa watoto wangu' badala ya jina lake si kificho cha hatia — ni lugha ya kawaida kabisa ya heshima. Orodha iliyotengenezwa kwa wazungumzaji wa Kiingereza wa Marekani inaweza kumhukumu mtu wa Kigoma kwa kosa la kuwa mstaarabu.

Na hapa ndipo hatari halisi inapokaa. Katika mifumo ambapo uwezo wa uchunguzi wa kimaabara bado ni mdogo, ushuhuda wa maneno na hisia za mpelelezi hubeba uzito mkubwa mno. Mbinu isiyothibitishwa, ikiingizwa katika mfumo kama huo, haiwezi kuwa chombo cha kuanzia tu — inakuwa hukumu.

Mpelelezi akishaamua mapema kuwa aliyepiga simu ndiye mhalifu, kila kitu kinachofuata kinaonekana kuunga mkono dhana hiyo. Njia nyingine za uchunguzi hufa kimyakimya. Muuaji halisi hutembea nje ya duara.

Swali linabaki wazi, na ni gumu: je, tunapaswa kutupa silika ya mpelelezi, au kuiweka mahali pake — kama mwelekeo, si kama ushahidi?

Waandaji wa Siri za Giza wanaingia ndani ya sakata hili katika kipindi kipya, wakichambua kila alama, kila hesabu, na kila kesi ambayo mstari kati ya mtoa taarifa na mtuhumiwa ulifutika kabisa.