माघ २ को त्यो कालो दिउँसो: १९९० को महाभूकम्पले कसरी बदलेको थियो काठमाडौँको नक्सा?

वि.सं. १९९० साल माघ २ गते दिउँसोको २ बजेर २४ मिनेट जाँदा काठमाडौँ उपत्यका एकाएक थरथर काप्न थाल्यो। सेकेन्डभरमै धरहरा ढल्यो, पाटन र भक्तपुरका प्राचीन दरबारहरू माटोमा मिले। ८.० म्याग्निच्युडको यो महाभूकम्पले नेपालको इतिहासलाई सदाका लागि बदल्यौ।

त्यस दिनको भयानक दृश्य सम्झिँदै पुराना दस्तावेजहरूमा लेखिएको छ कि जमिन फाटेर धमिलो पानी र बालुवाको लेदो बाहिर निस्किएको थियो। काठमाडौँ उपत्यकामा मात्रै ४ हजारभन्दा बढी र देशभर गरी ८,५०० भन्दा बढी मानिसले ज्यान गुमाएका थिए।

Read nextझूटा आरोप, अदालतको चक्रव्यूह र लिफ्टको भूल: एक बुबाको मर्मस्पर्शी पारिवारिक कथा

भूकम्पको खबर पाउँदा तत्कालीन राणा प्रधानमन्त्री जुद्ध शम्शेर शिकार खेल्न तराईमा थिए। उनी तुरुन्तै काठमाडौँ फर्किए र 'भूकम्प पीडित उद्धार संस्था' गठन गरेर राहत कार्य सुरु गरे। भत्किएका बस्तीहरूलाई व्यवस्थित बनाउन उनले काठमाडौँको मध्यभागमा फराकिलो सडक निकाले, जसलाई आज हामी 'न्यू रोड' भन्छौँ।

तथापि, इतिहासकारहरू बीच यस पुनर्निर्माणलाई लिएर मतभेद छ। एक अनुसन्धानकर्ताका अनुसार, "राणा शासकहरूले सर्वसाधारणलाई भन्दा आफ्ना भत्किएका महलहरू बनाउन सरकारी कोषको बढी प्रयोग गरेका थिए।"

अर्का संस्कृतिविद् भन्छन्, "भूकम्पपछिको हतारोमा मल्लकालीन प्यागोडा शैलीका बहुमूल्य मन्दिरहरूलाई साधारण गुम्बज शैलीमा पुनर्निर्माण गरियो, जसले गर्दा हाम्रो मौलिक वास्तुकलाको ठूलो क्षति भयो।"

त्यस महाभूकम्पले नेपाली समाजलाई विपत्तिसँग जुध्न र नयाँ तरिकाले उठ्न सिकायो। आज पनि हामी माघ २ गतेलाई भूकम्प सुरक्षा दिवसका रूपमा मनाउँछौँ।

१९९० को भूकम्पका नभनिएका ऐतिहासिक तथ्यहरू र यसका वैज्ञानिक कारणहरूबारे हाम्रा होस्टहरूले पोडकास्टको यो अंकमा गहिरो चर्चा गरेका छन्।