"İyilik Yapıyorum" Diyerek Köyün Tek Boyacısını İşsiz Ettiler: Volunturizmın Karanlık Yüzü

Kamboçya’nın Battambang kentinin dışında küçük bir köyde, 22 yaşındaki Emily boyama fırçasını tutarken yanındaki 54 yaşındaki Sok unutulmuş bir esnaf gibi duruyordu. Emily, üniversitesinden yeni mezun, iki haftalık bir ‘gönüllü turu’ için 3.200 dolar ödemişti — uçuş, konaklama ve ‘proje katkısı’ dahil. Programın vaadi basitti: köydeki tek ilköğretim okulunu boyamak.

Sok ise 30 yıldır köyün tek boyacısıydı. Yıllar boyu okul duvarlarını, cami cephelerini, hatta belediye binasını boyamıştı. Müşterisi yokken çiftlikte çalışır, gelirken fırçalarını sırtında taşırdü. Bu sene okul müdürü ona teklif vermişti: 600 dolar, bir hafta iş, malzemeler dahildi. Müdür ‘kabul ettim’ demeden, STK’nin koordinatörü kapıyı çarparak girdi: ‘Biz hallediyoruz, ücretsiz.’

Read nextGönüllülər Ulduz Sistemində Nə Tapıblar? İnanılmaz Cavablar!

Emily ve arkadaşları dört gün boyadılar. Fotoğraflar çekildiler. #MakeADifference etiketiyle paylaşıldılar. Son gün Sok’un dükkanına gittiklerinde, adam sandalyeye oturmuş, fırçalarını yıkıyordu. ‘Artık benim işim yok,’ demişti. ‘Onlar gittiğinde duvarlar çürüyecek, ben de yine boyamaya geleceğim. Ama bu sefer kimse bana para vermeyecek.’

Bu hikaye tek değil. Cambridge Development Studies’in 2022 raporu, sadece Kamboçya’da yılın 140 kısavadeli boyama projesinin yerel esnaften 420 bin dolarlık iş hacmini kopardığını gösteriyor. Peru’da, Ekvador’da, Tanzanya’da rakamlar benzer. Gönüllüler gelir, ücretsiz işçilik bırakır, gider. Geride kalınan: bozulmuş pazar dengeleri, yarım kalmış binalar ve ‘biz onları kurtardık’ duygusuyla dönen gençler.

Kenyalı topluluk lideri Wangari M. sözleri keskin: ‘Onlar gelir, ağlar, selfie çeker, gider. Biz kaldığımızda yarım kalmış proje ve bozulmuş ilişkilerle başa çıkıyoruz.’ Ruanda 2018’de yetimhane turizmini yasakladığında, çocuk sayısı iki yıl içinde %40 düştü. Çünkü yetimhaneler gönüllü geliri için aileleri olası çocukları kurumlara itiyordu. İyi niyet, bir endüstriye dönüşmüştü.

Tanzanya’da 2015-2020 arası 47 su kuyusu kazıldı. 2023’te sadece 12’sü çalışıyordu. Gönüllüler kazmış, tören yapmış, gitmişlerdi. Pompa bozulunca tamir eden, yedek parça bulan, bütçe ayıran kimse yoktu. Nepal’da ise toplulukların kendi tuvaletlerini planladığı, gönüllülerin sadece teknik denetim yaptığı modelde beş yılda %91 sürdürülebilirlik yakalandı.

Pandemi sonrası ‘sanal gönüllülük’ patladı. Kenyalı bir üniversite öğrencisi, Amerikalı bir STK için haftada 20 saat veri girişi yapıyor — sertifika vaadiyle. Mentor ‘portföy yapıyorum’ diyor. Platform Cooperativism Consortium’a göre bu işlerin yarısından fazlası, yasasız stajyer işçiliği tanımına giriyor. Yapay zeka modelleri için veri etiketleyen Kenyalı işçilere saatlik 1,50 dolar ödenirken, buna ‘gönüllülük’ deniyor.

Uzmanlar beş kriter öneriyor: Proje yerelden mi geliyor? Gönüllünün becerisi yerelde yok mu? Çıkış stratejisi kimde? Para nereye gidiyor? Ve en önemlisi: gönüllü ‘kurtarıcı’ mı yoksa ‘eş çalışan’ mı konumlandırılıyor?

Bazen en etkili yardım, gitmemektir. Aylık 50 dolar bağış, bir boyacının ailenini doyurur ve okul duvarlarını on yıl boyar. Etica Hikayeloru’nun sunucuları bu hafta, iyilik endüstrisinin gizli maliyetlerini ve ‘nasıl yapılır’ sorusunun cevaplarını tartışıyor.